Dode beesten en Braziliaanse vergezichten

| Recensie
Dode beesten en Braziliaanse vergezichten

In het Rijksmuseum zijn schilderijen van oude meesters of historische objecten te verwachten, geen opgezette dieren. Toch kijken een ijsbeer met haar jong, een koningspinguïn, een okapi en andere dieren bij binnenkomst de bezoekers nog tot 8 januari aan. Ze zijn te gast uit het Naturalis Biodiversity Center in Leiden en een voorproefje van de tentoonstelling Frans Post: Dieren in Brazilië, waarbij schilderijen, diertekeningen en opgezette dieren elkaar op verrassende wijze aanvullen.

Op naar Brazilië
Aanleiding voor de tentoonstelling is de vondst van 34 onbekende diertekeningen in het Noord-Hollands Archief in Haarlem van de zeventiende-eeuwse kunstenaar Frans Post (1612-1680). Hij vertrok in 1637 samen met andere kunstenaars en wetenschappers naar Brazilië. Nederland had toen net delen van Brazilië overwonnen op de Portugezen, en gouverneur Johan Maurits moest de winstgevende suikerplantages in het gebied zeker stellen.

Post ging met hem mee en was diep onder de indruk van de exotische planten en dieren. Na zijn terugkeer in Haarlem in 1644 specialiseerde hij zich in schilderijen met Braziliaanse landschappen. Waarschijnlijk had hij in Brazilië al veel tekeningen gemaakt van de dieren die hij later in zijn schilderijen verwerkte, maar er was nog nooit een dier- of planttekening van zijn hand gevonden. Tot nu toe. De schetsen vormen het ontbrekende puzzelstukje in het oeuvre van Post.

Glazen kooi
De gevonden schetsen komen zonder twijfel van Posts hand: de fraaie diertekeningen zijn vrijwel altijd een-op-een gelijk aan de dieren in zijn olieverfschilderijen. Direct bij binnenkomst in de Philipsvleugel van het museum is dat mooi te zien. In zijn glazen kooi staat een opgezet knaagdier ter grootte van een pitbull de bezoekers op te wachten. Links twee kleine tekeningen van de capibara: een penschets en daarnaast een met waterverf ingekleurde versie. Achter het verstijfde knaagdier het schilderij Gezicht op de Rio São Francisco, met aan de waterrand onmiskenbaar een haast nagetekende versie van de capibara-schetsen.

De rest van de tentoonstelling kent een vergelijkbare opstelling: grote open ruimtes met opgezette dieren, telkens vergezeld van de tekeningen en schilderijen van Post. Een aanlokkelijk tafereel, niet alleen voor kunstliefhebbers, maar ook voor natuurliefhebbers, biologen en kinderen. De combinatie van kunst en natuur, en de perfect gedoseerde informatie, maken de tentoonstelling meer dan de moeite waard. En voor wie goed kijkt en leest, valt er veel te ontdekken.

Freek weet het beter
Inhoudelijk had Post niet altijd even veel verstand van de dieren die hij tekende, iets waar Freek Vonk de bezoeker via een app maar al te graag op wijst. Op zijn eigen meeslepende toon vertelt Vonk dat de aantekeningen die Post bij zijn schetsen krabbelde, niet altijd kloppen. ‘Een water varcken groot als een kleijn varcken / leeft in water ende opt landt eedt vis ende gras’, staat bijvoorbeeld bij de capibara. ‘…dat is bijna goed!’ zegt Vonk. ‘Gras lusten ze wel, maar vis, dat eten ze echt niet!’ Ook over de hagedis met gespleten staart heeft Vonk wel wat te vertellen. Die zou volgens Post giftig zijn. Vonk: ‘Nou, dat is niet waar, want er leven geen giftige hagedissen in Brazilië.’ Vroeger dacht men dat het gif van slangen in hun gespleten tong zat. Vandaar de verwarring, vervolgt Vonk.

Vonk vertelt vaak meer dan wat er op de museumbordjes staat. De app is dus een mooie aanvulling op een toch al prachtige tentoonstelling. Met voor ieder wat wils: kunst, cultuur, historie, en gewoon gave dieren.

Frans Post: Dieren in Brazilië
Het Rijksmuseum Amsterdam
7 oktober 2016 tot en met 8 januari 2017
17,50 euro entree, gratis: kinderen tot en met 18 jaar en museumkaarthouders
Dagelijkse rondleidingen en tijdens weekenden en vakanties gratis tekenactiviteiten voor families en kinderen

foto Steijn van Schie door
Steijn van Schie